Kort uitgelegd
Wat doet de schildklier?
De schildklier maakt vooral T4 en een kleinere hoeveelheid T3. Deze hormonen beïnvloeden hoe cellen energie gebruiken en zijn belangrijk voor groei en ontwikkeling. De hypofyse, een kleine klier onder de hersenen, stuurt de schildklier aan met het hormoon TSH. De bijschildklieren liggen vlak achter de schildklier, maar zijn afzonderlijke klieren met een andere functie.[1]
Lees verder over de bijschildklieren en hoe ze het calciumgehalte waarnemen, en over hun samenwerking met de nieren en botten.
Voor in de hals
Vlindervormige klier rond de luchtpijp
De schildklier bestaat meestal uit een linker- en rechterkwab met daartussen een smalle weefselbrug. Onder de microscoop zie je kleine ronde blaasjes: follikels. Hun wand bestaat uit hormoonproducerende schildkliercellen, de thyrocyten. In de holte ligt een gelachtige stof, het colloïd, met daarin het eiwit thyroglobuline.
Thyroglobuline helpt bij het maken en opslaan van schildklierhormonen. Die voorraad ligt buiten de cellen, in de holte van de follikel. Voorloperstoffen en de gevormde hormonen blijven daar aan het eiwit gebonden totdat de klier ze vrijmaakt.
Grondstof, fabriek en opslag
Hoe worden T4 en T3 gemaakt?
Om T4 en T3 te maken heeft de schildklier jodium nodig. De schildkliercellen nemen het uit het bloed op in de vorm van jodide. In de follikel wordt het vervolgens verbonden met bouwstenen van thyroglobuline, het eiwit dat ook als opslag dient.
Meer precies gaat het om tyrosine, een aminozuur dat deel uitmaakt van dat eiwit. Het enzym schildklierperoxidase helpt jodium aan deze bouwstenen te koppelen. Door gejodeerde bouwstenen met elkaar te verbinden ontstaan T4 en T3. Wanneer de klier hormoon afgeeft, nemen de cellen thyroglobuline weer op en maken ze T4 en T3 daaruit vrij.[1]
De schildklier produceert vooral T4. In verschillende weefsels halen enzymen, de deiodinasen, jodiumatomen van T4 af. Zo kan het worden omgezet in het actievere T3 of in vormen die niet actief zijn. Jodium is dus noodzakelijk, maar zowel tekort als grote overmaat kan de schildklier verstoren. Zelf hoge doses jodium nemen is geen algemene behandeling.
De schildklieras
TSH stuurt vrijwel iedere stap
De aansturing verloopt in stappen. De hypothalamus in de hersenen maakt het hormoon TRH. Dat stimuleert de hypofyse om TSH af te geven. TSH zet de schildklier aan tot opname van jodide, productie en afgifte van hormonen en groei van klierweefsel.
T4 en T3 die niet aan transporteiwitten zijn gebonden, noemen we vrij T4 en vrij T3. Deze hormonen remmen hun aansturing vanuit hypothalamus en hypofyse. Dat heet negatieve terugkoppeling: als er voldoende eindproduct is, wordt het startsignaal afgeremd.
Daarom worden TSH en vrij T4 vaak samen bekeken. Bij een traag werkende schildklier vanuit de klier zelf is TSH meestal hoog en vrij T4 laag. Bij een probleem in hypofyse of hypothalamus kan het patroon anders zijn.
Vier kleine klieren met een andere taak
Bijschildklieren regelen calcium
Bijschildklieren zijn geen onderdeel van de schildklier, ondanks hun naam en ligging. Hun calciumgevoelige receptor meet de concentratie in het bloed. Daalt het calciumgehalte, dan geven de bijschildklieren meer parathormoon, afgekort PTH, af. PTH bevordert calciumterugwinning in de nieren, beïnvloedt botombouw en stimuleert de vorming van actief vitamine D, waardoor de darm meer calcium kan opnemen.
De C-cellen van de schildklier maken calcitonine. Bij volwassenen is de dagelijkse calciumregeling door PTH en vitamine D belangrijker. Bijschildklieren reageren zelfstandig op calcium en worden niet primair door de hypofyse aangestuurd.
Veel klachten zijn niet specifiek
Te langzaam, te snel of een knobbel
Een tekort aan schildklierhormoon kan onder meer vermoeidheid, kouwelijkheid, obstipatie en een trage hartslag geven. Een teveel kan hartkloppingen, warmte-intolerantie, gewichtsverlies en trillen veroorzaken. De ziekte van Hashimoto en de ziekte van Graves zijn veelvoorkomende auto-immuunoorzaken. Symptomen alleen zijn niet genoeg voor een diagnose.[3]
Een knobbel komt vaak voor en is meestal goedaardig. Beoordeling kan bestaan uit bloedonderzoek, echografie en soms een punctie. Een afwijkende calcium- en PTH-waarde vraagt een eigen analyse; primaire hyperparathyreoïdie ontstaat vaak door overactiviteit van één bijschildklier.
Kunnen schildkliercellen uit stamcellen worden gemaakt?
In de schildklier zijn cellen beschreven met eigenschappen van voorlopercellen: ze kunnen zich verder ontwikkelen tot gespecialiseerde cellen. Onderzoekers kunnen uit pluripotente stamcellen schildklierachtige cellen en organoïden maken. Zulke modellen helpen de ontwikkeling, erfelijke ziekten en kanker te onderzoeken. In een studie uit 2022 maakten onderzoekers schildklierorganoïden uit menselijke embryonale stamcellen. Na transplantatie konden deze in muizen met een uitgeschakelde schildklier de hoeveelheid schildklierhormoon in het bloed herstellen. Dat is een bewijs van het principe bij proefdieren, geen beschikbare behandeling voor mensen.[5]
Volledig functioneel, veilig vervangend schildklierweefsel voor routinematige transplantatie bestaat nog niet. Bij hypothyreoïdie blijft behandeling met schildklierhormoon de standaard wanneer een arts dat voorschrijft.
Veelgestelde vragen
Veelgestelde vragen over de schildklier
Zijn de schildklier en bijschildklieren hetzelfde orgaan?
Nee. Ze liggen dicht bij elkaar, maar hebben verschillende functies. De schildklier maakt vooral T4 en T3; de bijschildklieren maken parathormoon en bewaken het calciumgehalte.
Wat is het verschil tussen T4 en T3?
T4 is het belangrijkste product dat de schildklier afgeeft. In verschillende weefsels wordt een deel omgezet in T3, dat sterker aan de schildklierreceptor bindt.
Wat zegt een TSH-waarde?
TSH laat zien hoeveel stimulatie de hypofyse aan de schildklier geeft. De betekenis wordt meestal samen met vrije T4, klachten, medicatie en de medische situatie beoordeeld.
Kunnen stamcellen een zieke schildklier vervangen?
Onderzoekers kunnen schildklierachtig weefsel uit stamcellen maken, maar dit is nog geen gewone behandeling. Betrouwbare hormoonregeling, veiligheid en langdurige werking moeten verder worden aangetoond.
Gebruikte bronnen
Bronnen
- Rousset B et al. Thyroid Hormone Synthesis And Secretion. Endotext.
- Lofrese JJ et al. Physiology, Parathyroid. NCBI Bookshelf, bijgewerkt 2023.
- NIDDK: Hypothyroidism. Symptomen, oorzaken en diagnostiek.
- Davies TF et al. The emerging cell biology of thyroid stem cells. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism.
- Romitti M et al. Transplantable human thyroid organoids generated from embryonic stem cells to rescue hypothyroidism. Nature Communications, 2022. doi: 10.1038/s41467-022-34776-7.
Samenstelling: Stamcel.org.
Verder over dit onderwerp: Hormoonreceptoren en terugkoppeling: hoe luistert een cel?.