Kort uitgelegd
Een stamcel is een cel met twee bijzondere eigenschappen
Een stamcel heeft twee belangrijke eigenschappen. Ze kan nieuwe stamcellen maken, zodat de voorraad in stand kan blijven. Daarnaast kunnen uit haar nakomelingen cellen ontstaan die een bepaalde taak uitvoeren, zoals zuurstof vervoeren in het bloed. Dit heet specialisatie. Welke taken mogelijk zijn, hangt af van het type stamcel en de signalen die ze ontvangt.[1]
De basis
Wat is een stamcel?
De meeste cellen in ons lichaam hebben een vaste taak. Een rode bloedcel vervoert zuurstof, een zenuwcel geeft signalen door en een hartspiercel trekt samen. Een stamcel is nog niet of slechts gedeeltelijk gespecialiseerd. Zij vormt een voorraad waaruit nieuwe cellen kunnen ontstaan.
Dat gebeurt niet willekeurig. Stamcellen reageren op groeifactoren, contact met buurcellen en andere signalen in hun directe omgeving. Die omgeving wordt de stamcelniche genoemd. De niche helpt bepalen of een stamcel in rust blijft, zichzelf deelt of aan een ontwikkelingsroute begint.
Zelfvernieuwing
De cel kan delen zonder dat de voorraad stamcellen direct verdwijnt.
Differentiatie
Een dochtercel kan stap voor stap een gespecialiseerde functie krijgen.
Potentie
Niet iedere stamcel kan dezelfde hoeveelheid celtypen voortbrengen.
Van breed naar gespecialiseerd
Welke soorten stamcellen bestaan er?
Stamcellen kunnen worden ingedeeld naar hun oorsprong en naar hun potentie: het aantal verschillende celtypen dat zij kunnen vormen.
Embryonale stamcellen
Embryonale stamcellen worden gewonnen uit de binnenste celmassa van een zeer vroeg embryo in het blastocyststadium. Ze zijn pluripotent en kunnen zich ontwikkelen tot vrijwel ieder celtype van het volwassen lichaam. De eerste stabiele menselijke embryonale stamcellijnen werden in 1998 beschreven door James Thomson en collega's.[2]
Volwassen of weefselspecifieke stamcellen
Deze stamcellen komen voor in ontwikkelde weefsels. Ze onderhouden en repareren het weefsel waarin ze leven. Bloedvormende stamcellen in beenmerg maken alle soorten bloedcellen. Stamcellen in huid en darm vullen cellen aan die door slijtage verloren gaan. Hun ontwikkelingsmogelijkheden zijn meestal beperkter dan die van pluripotente cellen.
Geïnduceerde pluripotente stamcellen
Bij geïnduceerde pluripotente stamcellen, meestal afgekort tot iPS-cellen, worden volwassen lichaamscellen in het laboratorium teruggebracht naar een pluripotente toestand. In 2007 liet de groep van Shinya Yamanaka zien dat dit ook met menselijke huidcellen mogelijk was.[3] iPS-cellen zijn belangrijk voor ziektemodellen, geneesmiddelenonderzoek en de ontwikkeling van celtherapie.
De ontdekking en het proces worden verder uitgelegd bij iPS-cellen en herprogrammering.
Perinatale stamcellen
Navelstrengbloed bevat vooral bloedvormende voorlopercellen en stamcellen. Zij kunnen worden gebruikt voor transplantaties bij bepaalde aandoeningen van bloed en afweer. De term “navelstrengstamcellen” betekent niet dat deze cellen ieder orgaan kunnen herstellen.
| Potentie | Wat kan de cel vormen? | Voorbeeld |
|---|---|---|
| Totipotent | Alle embryonale én extra-embryonale celtypen | Bevruchte eicel en de vroegste delingscellen |
| Pluripotent | Vrijwel alle celtypen van het volwassen lichaam | Embryonale stamcel en iPS-cel |
| Multipotent | Meerdere celtypen binnen een bepaalde familie | Bloedvormende stamcel |
| Unipotent | Eén gespecialiseerde cellijn, met zelfvernieuwing | Sommige stamcellen in huid of spier |
Wil je deze indeling rustig naast elkaar vergelijken? Bekijk dan de interactieve verdieping Soorten stamcellen: totipotent, pluripotent en multipotent.
Differentiatie
Hoe wordt een stamcel een andere cel?
Een stamcel verandert niet in één sprong in een volledig werkende zenuw- of hartspiercel. Differentiatie verloopt in stappen. Genen worden aan- en uitgezet, eiwitten veranderen en de cel reageert steeds anders op haar omgeving. Onderzoekers proberen die opeenvolging van signalen in het laboratorium zo nauwkeurig mogelijk na te bootsen.
Hoe een cel daarbij een eigen taak krijgt, lees je bij differentiatie van stamcellen.
Pluripotente stamcellen kunnen eerst de drie kiemlagen vormen. Uit het ectoderm ontstaan onder meer zenuwstelsel en huid. Mesoderm levert onder andere bloed, spieren en bot. Uit het endoderm ontstaan celtypen van organen zoals lever, longen en alvleesklier.
Voor een bruikbare celtherapie is het niet genoeg dat cellen er onder de microscoop goed uitzien. Ze moeten zuiver, stabiel en functioneel zijn, op de juiste plek overleven en veilig samenwerken met het ontvangende weefsel. Achtergebleven ongedifferentieerde pluripotente cellen kunnen bijvoorbeeld ongewenst doorgroeien. Daarom zijn productie, kwaliteitscontrole en langdurige opvolging minstens zo belangrijk als de differentiatie zelf.
Wat al kan
Welke stamcelbehandelingen zijn bewezen?
Bloedvormende stamceltransplantatie
De bekendste en breedst toegepaste stamcelbehandeling is de transplantatie van bloedvormende stamcellen. Deze cellen komen uit beenmerg, perifeer bloed of navelstrengbloed. De behandeling wordt onder meer gebruikt bij leukemie, lymfoom, multipel myeloom, myelodysplastische syndromen en sommige erfelijke bloed- of afweerziekten.[4]
Een transplantatie kan autoloog zijn, met cellen van de patiënt zelf, of allogeen, met cellen van een donor. Het is een intensieve behandeling. Voorbehandeling met chemotherapie of bestraling, infecties, afstoting en graft-versus-hostziekte kunnen ernstige complicaties veroorzaken.
Herstel van het hoornvlies na oogverbranding
Holoclar is een in de EU toegelaten weefseltechnologisch product voor volwassenen met een tekort aan limbale stamcellen na een lichamelijke of chemische oogverbranding. Cellen uit een klein gezond stukje van de oogrand worden in het laboratorium vermeerderd en daarna door een gespecialiseerde oogchirurg teruggeplaatst.[5]
Dat er enkele bewezen toepassingen zijn, betekent niet dat “stamcellen” als algemene behandeling bestaan. Iedere toepassing heeft een specifieke cel, productiemethode, dosering, toedieningsroute en patiëntengroep nodig. Bewijs voor de ene aandoening mag niet naar een andere aandoening worden doorgetrokken.
Onderzoek in 2025 en 2026
Waar staat het nieuwe stamcelonderzoek?
Veel onderzoek bevindt zich nog tussen laboratorium en reguliere zorg. Stamcellen worden gebruikt om ziekteprocessen na te bootsen, medicijnen te testen, organoïden te maken en nieuwe celtherapieën te ontwikkelen. Twee onderzoeksgebieden lieten in 2025 opvallende, maar nog vroege klinische resultaten zien.
Type 1 diabetes
In een kleine studie ontvingen veertien mensen eilandjescellen die uit pluripotente stamcellen waren gemaakt. Alle deelnemers maakten na transplantatie aantoonbaar insuline; tien van de twaalf deelnemers die de volledige dosis kregen, gebruikten na één jaar geen externe insuline meer. De behandeling vereiste wel afweeronderdrukkende medicijnen en de studie was klein en kortdurend. De onderzoekers noemen vervolgonderzoek noodzakelijk.[8]
Hoe onderzoekers van een ontdekking naar een toepassing komen, lees je in stamcelonderzoek: van celkweek naar klinische studie.
Waarom een celkloon niet het tegenovergestelde van een stamcel is, lees je bij het verschil tussen stamcellen en klonen.
Ziekte van Parkinson
Twee studies onderzochten voorlopers van dopamineproducerende zenuwcellen, gemaakt uit iPS-cellen of embryonale stamcellen. De getransplanteerde cellen overleefden en de eerste veiligheidsuitkomsten waren bemoedigend. De groepen waren klein en de studies waren vooral opgezet om veiligheid te beoordelen. Grotere, gecontroleerde onderzoeken moeten nog aantonen hoeveel patiënten werkelijk baat hebben.[9][10]
Andere belangrijke onderzoeksrichtingen
- Hart en bloedvaten: onderzoekers bestuderen hartspiercellen en vaatcellen uit pluripotente stamcellen, maar ritmestoornissen, overleving en integratie blijven belangrijke vragen.
- Oogziekten: netvliescellen en ondersteunende pigmentcellen worden onderzocht bij verschillende vormen van netvliesbeschadiging.
- Ruggenmerg en zenuwstelsel: voorlopercellen worden getest op veiligheid en op hun vermogen om beschadigde netwerken te ondersteunen.
- Organoïden: kleine, vereenvoudigde weefselmodellen helpen onderzoekers ontwikkeling, erfelijke ziekte en geneesmiddelwerking bestuderen. Een organoïde is geen volledig orgaan.
- Genbewerking: bij sommige erfelijke bloedziekten kunnen eigen bloedvormende stamcellen buiten het lichaam genetisch worden aangepast. Dit combineert stamceltransplantatie met gentherapie en valt onder strenge regelgeving.
De kern uit het oorspronkelijke artikel
De stamcel blijft bescheiden
Die oude titel is nog steeds raak. De ambities zijn groot, maar een mens is geen muis en een veelbelovend laboratoriumresultaat is nog geen werkende behandeling. Pluripotentie toont wat een cel in beginsel kan. Pas zorgvuldig klinisch onderzoek laat zien of een toepassing bij mensen veilig, werkzaam en praktisch uitvoerbaar is.
Juist die bescheidenheid houdt het vakgebied geloofwaardig. De echte vooruitgang zit niet in één wondercel, maar in steeds betere controle over celkeuze, productie, rijping, transplantatie en langdurige veiligheid.
Veiligheid
Risico's en onbewezen stamcelbehandelingen
Een behandeling kan risico's hebben door de cellen zelf, door de manier waarop ze worden gemaakt of toegediend en door de medicijnen die rondom de transplantatie nodig zijn.
Ongewenste groei
Onrijpe of achtergebleven pluripotente cellen kunnen verkeerd weefsel of een tumor vormen.
Afweerreacties
Donorcellen kunnen worden afgestoten. Donorafweercellen kunnen bij een transplantatie ook gezond weefsel aanvallen.
Besmetting en variatie
Celproductie vraagt strenge controle op bacteriën, virussen, genetische afwijkingen en verschillen tussen productiebatches.
Verkeerde bestemming
Cellen kunnen op een ongewenste plek terechtkomen, niet overleven of niet de verwachte functie krijgen.
Let op bij commerciële “wonderbehandelingen”
De Europese geneesmiddelenautoriteiten waarschuwen voor ongereguleerde celtherapieën die online of via sociale media worden verkocht. Rode vlaggen zijn één soort cel die tegen veel verschillende ziekten zou werken, alleen getuigenissen in plaats van degelijk onderzoek, onduidelijke herkomst van de cellen en betaling voor deelname aan wat een “klinische studie” wordt genoemd.[6]
Volgens de ISSCR hoort een stamcelbehandeling officieel te zijn goedgekeurd of plaats te vinden binnen een gereguleerd klinisch onderzoek met onafhankelijke ethische toetsing en duidelijke afspraken over mogelijke complicaties.[7]
Van beenmerg tot iPS-cel
Belangrijke stappen in het stamcelonderzoek
- 1950 tot 1960Onderzoek naar beenmerg en bloedvorming legt de basis voor de moderne hematopoëtische stamceltransplantatie.
- 1981Onderzoekers kweken voor het eerst embryonale stamcellen van muizen.
- 1998James Thomson en collega's beschrijven pluripotente stamcellijnen uit menselijke blastocysten.[2]
- 2006 tot 2007Shinya Yamanaka en collega's maken eerst bij muizen en daarna bij mensen geïnduceerde pluripotente stamcellen.
- 2012John Gurdon en Shinya Yamanaka ontvangen de Nobelprijs voor de ontdekking dat volwassen cellen kunnen worden teruggebracht naar een pluripotente toestand.[11]
- 2015Holoclar wordt de eerste stamcelbevattende geavanceerde therapie met markttoelating in de Europese Unie.
- 2025Vroege klinische studies rapporteren belangrijke resultaten met stamcel-afgeleide eilandjescellen bij diabetes en dopaminevoorlopercellen bij Parkinson.
Veelgestelde vragen
Wat mensen vaak over stamcellen willen weten
Zitten er stamcellen in het volwassen lichaam?
Ja. Onder andere beenmerg, huid, darm, skeletspier en verschillende andere weefsels bevatten stam- of voorlopercellen. Ze helpen versleten of beschadigde cellen vervangen, maar hun mogelijkheden verschillen per weefsel.
Komen alle stamcellen uit embryo's?
Nee. Er bestaan embryonale stamcellen, volwassen of weefselspecifieke stamcellen, stamcellen en voorlopercellen uit navelstrengbloed en in het laboratorium gemaakte iPS-cellen.
Kan een stamcel ieder orgaan herstellen?
Nee. Alleen pluripotente stamcellen kunnen in beginsel vrijwel ieder celtype van het volwassen lichaam vormen. Dat betekent nog niet dat ze veilig een volledig orgaan kunnen herstellen. Volwassen stamcellen zijn meestal beperkt tot een bepaalde familie van cellen.
Is een beenmergtransplantatie een stamcelbehandeling?
Ja. Bij een beenmerg- of bloedstamceltransplantatie worden bloedvormende stamcellen toegediend om de bloedvorming en afweer opnieuw op te bouwen.
Zijn iPS-cellen hetzelfde als embryonale stamcellen?
Ze lijken in hun pluripotente eigenschappen sterk op embryonale stamcellen, maar hun oorsprong is anders. iPS-cellen worden gemaakt door volwassen lichaamscellen te herprogrammeren. Beide celtypen hebben eigen wetenschappelijke en veiligheidsvragen.
Hoe herken ik een betrouwbare klinische studie?
Een betrouwbare studie heeft een duidelijk onderzoeksprotocol, onafhankelijke ethische toetsing, transparante informatie over risico's en een registratie in een erkend openbaar onderzoeksregister. Registratie alleen bewijst nog niet dat een behandeling werkzaam of officieel goedgekeurd is.
Wat is het verschil tussen stamcellen en klonen?
Stamcelonderzoek gaat over cellen die zichzelf vernieuwen en andere celtypen kunnen vormen. Klonen betekent dat genetisch zeer vergelijkbaar materiaal wordt gemaakt. De technieken kunnen elkaar in onderzoek raken, maar een stamcel is niet automatisch een kloon.
Gebruikte bronnen
Wetenschappelijke bronnen
Voor deze herziening zijn officiële medische instanties, internationale vakrichtlijnen en oorspronkelijke onderzoeksartikelen gebruikt. Resultaten uit vroege studies worden bewust niet als bewezen behandeling beschreven.
- National Institutes of Health: Stem Cell Basics. Over zelfvernieuwing, differentiatie en hoofdtypen stamcellen.
- Thomson JA et al. Embryonic stem cell lines derived from human blastocysts. Science, 1998. DOI: 10.1126/science.282.5391.1145.
- Takahashi K et al. Induction of pluripotent stem cells from adult human fibroblasts by defined factors. Cell, 2007. DOI: 10.1016/j.cell.2007.11.019.
- National Cancer Institute: Stem Cell and Bone Marrow Transplants for Cancer.
- European Medicines Agency: Holoclar. Europese productinformatie en beoordeling.
- European Medicines Agency: Advanced therapy medicinal products. Regelgeving en waarschuwingen voor ongereguleerde therapieën.
- International Society for Stem Cell Research: Guide to Stem Cell Treatments, editie 2024.
- Reichman TW et al. Stem Cell-Derived, Fully Differentiated Islets for Type 1 Diabetes. New England Journal of Medicine, 2025. DOI: 10.1056/NEJMoa2506549.
- Sawamoto N et al. Phase I/II trial of iPS-cell-derived dopaminergic cells for Parkinson's disease. Nature, 2025.
- Tabar V et al. Phase I trial of hES cell-derived dopaminergic neurons for Parkinson's disease. Nature, 2025.
- Nobel Prize in Physiology or Medicine 2012. Officiële samenvatting over John Gurdon en Shinya Yamanaka.
Samenstelling: Stichting Voorlichting Stamcellen. Deze pagina is inhoudelijk herzien op basis van bovenstaande bronnen. Zie je een feitelijke fout of ontbreekt er belangrijk onderzoek? Neem contact op en vermeld de betreffende alinea en bron.
Hoe cellen, weefsels en organen zich tot elkaar verhouden, lees je bij de opbouw van het menselijk lichaam.
Verder over dit onderwerp: Hoe vernieuwt je lichaam zijn cellen en weefsels?.