Afweercellen: soorten en taken

Wat zijn afweercellen?

Afweercellen zijn de levende uitvoerders van het immuunsysteem. Ze herkennen gevaar, bestrijden ziekteverwekkers, ruimen beschadigde cellen op en helpen reacties begrenzen. Veel ervan reizen als witte bloedcellen, of leukocyten, door je bloed. Andere verblijven vooral in weefsels. Een bloedmonster laat dus maar een deel van het systeem zien.^[1]

De aangeboren afweer reageert snel op herkenbare patronen. B- en T-cellen verzorgen de verworven afweer, die specifieke doelen herkent en geheugen kan opbouwen. Beide werken voortdurend samen.

Welke afweercel doet wat?

De namen lijken ingewikkeld, maar de taakverdeling maakt ze begrijpelijk. Een cel kan meerdere functies hebben; onderstaande rollen zijn de hoofdlijnen.

Neutrofielen: snel ter plaatse

Neutrofielen zijn de meest voorkomende witte bloedcellen in het bloed. Bij een infectie kunnen ze door de vaatwand naar het weefsel trekken. Daar nemen ze vooral bacteriën en schimmels op en bestrijden die met onder meer enzymen. Dat opnemen heet fagocytose. Neutrofielen werken krachtig, maar hun stoffen kunnen ook omliggend weefsel beschadigen.^[2]

Monocyten en macrofagen: opruimen en regelen

Monocyten circuleren in het bloed en kunnen in weefsels tot macrofagen uitrijpen. Macrofagen nemen microben en celresten op, geven alarmsignalen af en helpen later de ontsteking afbouwen. Ze ondersteunen zo ook herstel. Voorbeelden zijn Kupffer-cellen in de lever en microglia in de hersenen. Niet iedere weefselmacrofaag ontstaat telkens opnieuw uit een bloedmonocyt: sommige populaties zijn al vóór de geboorte aangelegd en onderhouden zich plaatselijk door deling.^[3][4]

Dendritische cellen: informatie doorgeven

Dendritische cellen nemen materiaal uit hun omgeving op. Ze kunnen herkenbare fragmenten ervan aan hun oppervlak tonen en naar een lymfeklier reizen. Daar helpen ze passende, nog onervaren T-cellen activeren. Deze antigeenpresentatie verbindt vroege waarneming met een gerichte reactie. Hun vertakte uiterlijk maakt ze geen zenuwcellen.^[5]

NK-cellen: afwijkende lichaamscellen controleren

Natural killer-cellen kunnen bepaalde geïnfecteerde en tumorcellen doden. Ze wegen activerende en remmende signalen op een doelcel tegen elkaar af. NK-cellen zijn lymfocyten, net als B- en T-cellen, maar worden tot de aangeboren afweer gerekend. Ze geven ook signaalstoffen af waarmee ze andere cellen beïnvloeden.^[6]

B-cellen: antistoffen en geheugen

Een B-cel herkent met haar receptor een passend antigeen: een structuur waaraan de afweer kan binden. Na activering kunnen nakomelingen uitgroeien tot plasmacellen die antistoffen afgeven. Andere worden geheugen-B-cellen. Antistoffen zijn dus eiwitten die door cellen worden gemaakt, geen afweercellen. Ze kunnen ziekteverwekkers neutraliseren of herkenbaar maken voor opruimende cellen.^[7]

T-cellen: helpen, uitschakelen en afremmen

T-cellen rijpen in de thymus. De meeste herkennen eiwitfragmenten die via HLA-moleculen op cellen worden aangeboden. Helper-T-cellen ondersteunen andere afweercellen; cytotoxische T-cellen kunnen geïnfecteerde of afwijkende cellen uitschakelen. Regulatoire T-cellen helpen ongewenste reacties afremmen. Een deel blijft als geheugen-T-cel aanwezig.^[8][9]

Eosinofielen, basofielen en mestcellen

Ook deze cellen horen bij het overzicht. Eosinofielen spelen onder meer een rol bij afweer tegen bepaalde parasieten en bij allergische ontsteking. Basofielen in het bloed en mestcellen in weefsels kunnen stoffen zoals histamine vrijmaken. Ze zijn betrokken bij bescherming én allergische reacties. Mestcellen en basofielen zijn verwante maar verschillende celtypen.^[10][11][12]

Een klein wondje laat hun samenwerking zien

Stel dat via een huidwondje bacteriën binnenkomen. Plaatselijke cellen herkennen schade of microben en geven signalen af. Neutrofielen worden aangetrokken; macrofagen helpen bestrijden en opruimen. Dendritische cellen kunnen materiaal meenemen naar een lymfeklier. Als gerichte afweer nodig is, worden passende B- en T-cellen geactiveerd.^[1][5]

Later moet de reactie afnemen. Macrofagen ruimen ook afgestorven afweercellen op, terwijl remmende signalen verdere schade helpen voorkomen. Dit is een vereenvoudigd voorbeeld: niet ieder wondje vraagt dezelfde reactie. De verdere opbouw van weefsel staat bij ontsteking en herstel.

Wat hebben afweercellen met stamcellen te maken?

Bij volwassenen levert het beenmerg voortdurend nieuwe bloedcellen uit bloedvormende stamcellen. Via voorlopercellen ontstaan onder meer neutrofielen, monocyten en lymfocyten. B-cellen ontwikkelen zich voor een belangrijk deel in het beenmerg; T-celvoorlopers reizen naar de thymus. De uitwerking staat bij bloedvorming.^[1][7][8]

Een stamcel is daarmee een bron van nieuwe cellen, niet zelf een universele bestrijder van infecties. Bovendien kunnen rijpe afweercellen zich soms vermeerderen: denk aan geactiveerde lymfocyten en bepaalde weefselmacrofagen. Dat maakt ze nog geen bloedstamcellen.^[4][7]

Meer witte bloedcellen betekent niet betere afweer

Een bloedbeeld meet aantallen; een differentiatie onderscheidt verschillende soorten witte bloedcellen. Een hogere of lagere uitslag kan uiteenlopende oorzaken hebben, waaronder infectie, medicijnen of een aandoening van de bloedvorming. Artsen beoordelen aantallen samen met klachten en ander onderzoek. De uitslag meet niet rechtstreeks hoe goed alle afweercellen functioneren.^[13]

Bij een tekort aan neutrofielen kan het infectierisico toenemen. Wie tijdens chemotherapie koorts of andere infectieverschijnselen krijgt, moet direct het behandelteam bellen en de eigen ziekenhuisinstructies volgen.^[14]