Kort uitgelegd
Navelstrengbloed is bloed dat na de geboorte achterblijft in de navelstreng en placenta. Het bevat bloedvormende stamcellen. Die kunnen bij bepaalde ernstige aandoeningen worden gebruikt voor een stamceltransplantatie. Het is dus waardevol materiaal, maar geen voorraad cellen waarmee iedere toekomstige ziekte kan worden behandeld.[8]
Waarvoor wordt het medisch gebruikt?
De gevestigde toepassing is bloedstamceltransplantatie bij geselecteerde ziekten van bloedvorming en afweer. Voorbeelden zijn bepaalde vormen van leukemie en sommige erfelijke afweer- of stofwisselingsziekten. Het transplantatieteam bepaalt of navelstrengbloed, beenmerg of bloedstamcellen uit het bloed de beste bron zijn.[8]
Navelstrengbloed kan uitkomst bieden als een geschikte volwassen donor moeilijk te vinden is. Een opgeslagen donatie is bovendien al beschikbaar om te selecteren en vrij te geven. Vooral voor kinderen, maar soms ook voor volwassenen, kan dat een belangrijke mogelijkheid zijn.[1]
Dat maakt de behandeling niet eenvoudig of risicoloos. Na transplantatie moet de bloedvorming op gang komen. Tot die tijd kunnen onder meer infecties optreden. De ontvanger krijgt een intensief behandelingstraject; dit is geen vrijblijvende infusie met ‘jonge cellen’. De stappen van een stamceltransplantatie worden afzonderlijk uitgelegd.[10]
Hoe verloopt de afname na de geboorte?
De voorbereidingen beginnen tijdens de zwangerschap. Ouders krijgen informatie en geven toestemming. Er worden vragen gesteld over gezondheid en familiegeschiedenis. Ook hoort bloedonderzoek bij de moeder bij de beoordeling.[2]
Het verzamelen gebeurt pas nadat de navelstreng is afgeklemd en doorgeknipt. Een bevoegde zorgverlener brengt een naald in een bloedvat van de navelstreng en laat het bloed in een daarvoor bestemde zak lopen. De baby krijgt hiervoor geen prik. Afname kan, afhankelijk van de werkwijze, vóór of na de geboorte van de placenta plaatsvinden.[7]
De zorg voor moeder en kind gaat altijd voor. Als de bevalling extra zorg vraagt of afname niet goed mogelijk is, kan de donatie vervallen. Dat is geen mislukking en geen reden om van een zorgvuldig geboorteplan af te wijken.[1][4]
Van bloedzak naar gecontroleerde opslag
Na afname gaat het materiaal naar de navelstrengbloedbank. Daar wordt beoordeeld of het geschikt is voor opslag en mogelijke transplantatie. Niet alleen de hoeveelheid bloed telt: vooral het aantal bruikbare cellen en hun kwaliteit zijn belangrijk.[2][7]
- Identiteit en veiligheid controleren. De bank controleert de herkomst, afnamegegevens en noodzakelijke onderzoeken. Ook moet worden uitgesloten dat het materiaal ongewenst verontreinigd is.
- Cellen tellen en beoordelen. Laboratoriumonderzoek brengt onder meer de hoeveelheid bloedvormende cellen en de kenmerken voor weefselmatching in kaart.
- Bewerken en invriezen. Het bloed wordt verwerkt tot een kleiner celproduct. Beschermende stoffen en gecontroleerd invriezen helpen de cellen te behouden. Opslag gebeurt bij zeer lage temperatuur.
- Vrijgeven voor een patiënt. Voor gebruik worden geschiktheid, identiteit en kwaliteit opnieuw beoordeeld. Ingevroren zijn is op zichzelf geen bewijs dat een donatie geschikt is voor een bepaalde ontvanger.[7]
Een afname kan bijvoorbeeld te weinig cellen opleveren voor opname in de publieke voorraad. Dat betekent niet automatisch dat er iets mis is met moeder of kind. Sanquin beschrijft ook gebruik voor onderzoek wanneer daarvoor toestemming is gegeven; niet elk afgenomen zakje wordt een transplantaat.[2][4]
Waarom matching en het aantal cellen tellen
Bij een transplantatie kijken artsen naar HLA: kenmerken waarmee het afweersysteem eigen en lichaamsvreemde cellen onderscheidt. Dit is iets anders dan bloedgroep A, B, AB of O. Navelstrengbloed laat soms meer verschil in HLA toe dan een transplantaat van een volwassen donor, maar een passende combinatie blijft belangrijk.[9]
Daarnaast moet de hoeveelheid cellen passen bij de ontvanger. Een klein kind en een volwassen patiënt hebben niet dezelfde benodigde celdosis. Daarom is ‘we hebben veel milliliter bewaard’ onvoldoende informatie. Het transplantatiecentrum beoordeelt celgetal, kwaliteit, HLA, lichaamsgewicht en ziekte gezamenlijk.[7]
Beperkte celaantallen en relatief traag herstel van de bloedvorming zijn redenen waarom onderzoekers manieren ontwikkelen om bloedvormende cellen vóór transplantatie te vermeerderen.[10]
Publiek doneren, privé bewaren of gericht doneren?
Deze drie situaties worden gemakkelijk door elkaar gehaald. Toch hebben ze een ander doel.
De Amerikaanse beroepsvereniging ACOG vindt de beschikbare onderbouwing onvoldoende om routinematige privéopslag aan te bevelen. Een bestaande medische indicatie binnen de familie vraagt juist om een individuele bespreking met het behandelteam.[6]
Waarom is het niet altijd bruikbaar voor het eigen kind?
De gedachte is begrijpelijk: je bewaart de eigen cellen, dus die zullen later wel het beste passen. Maar een perfecte genetische overeenkomst lost niet ieder medisch probleem op.
- Bij een erfelijke ziekte kunnen de opgeslagen cellen dezelfde ziekmakende genetische verandering dragen.
- Bij leukemie kunnen voorlopers van de kwaadaardige cellen al vóór de geboorte aanwezig zijn. Eigen opgeslagen bloed is daardoor niet vanzelfsprekend een geschikte behandeling.[6]
Voor ouders is daarom niet alleen de vraag belangrijk óf iets wordt bewaard, maar voor welke concrete behandeling het bruikbaar zou zijn. Een bank kan materiaal bewaren; de behandelend arts moet later beoordelen of dit de passende celbron is.
Navelstrengbloed doneren in Nederland
Begin bij Sanquin en je geboortezorgverlener
Publieke donatie via Sanquin is mogelijk bij samenwerkende ziekenhuizen en geboortecentra. Het kan dus niet automatisch bij iedere bevalling of locatie. Aanmelding moet vooraf gebeuren.
Bekijk de actuele mogelijkheden en aanmeldinformatie bij Sanquin →
Lees de informatiefolder en bespreek je wens tijdens de zwangerschap. Vraag of jouw beoogde bevallocatie meedoet en hoe toestemming, medische screening en afname daar geregeld zijn. Gebruik voor locaties en voorwaarden de actuele informatie van Sanquin; die kan veranderen.[1][2]
Deze donatie is iets anders dan jezelf als volwassen stamceldonor aanmelden. Voor die route lees je over stamceldonatie en Matchis. Sanquin en Matchis worden hier als praktische informatiebronnen genoemd, niet als partners of beoordelaars van Stamcel.org.
Wat wordt verder onderzocht?
Een belangrijk onderzoeksdoel is sneller herstel van de bloedvorming na transplantatie. In een gerandomiseerde fase 3-studie uit 2021 herstelden neutrofielen, een soort afweercel, sneller met het bewerkte navelstrengbloedproduct omidubicel dan met standaard navelstrengbloed. Het onderzoek betrof geselecteerde patiënten die een intensieve transplantatiebehandeling kregen.[10]
Dat resultaat geldt voor dat specifieke product en die behandeling. Het bewijst niet dat ieder particulier opgeslagen zakje dezelfde mogelijkheden heeft. Nieuwe toepassingen moeten afzonderlijk worden beoordeeld op werkzaamheid en risico’s. Hoe stamcelonderzoek wordt beoordeeld, leggen we op de onderzoekspagina uit.
Welke vragen stel je vóór privéopslag?
Laat je niet alleen leiden door een lange lijst aandoeningen of het woord ‘verzekering’. Vraag om concrete antwoorden die bij jullie situatie passen:
- Bewaren jullie navelstrengbloed, weefsel of beide?
- Welke behandeling met dit exacte materiaal is daadwerkelijk beschikbaar?
- Gaat het daarbij om cellen van het eigen kind of juist van een andere donor?
- Welke uitslagen ontvang ik over celaantal, kwaliteit en geschiktheid?
- Wat gebeurt er als de afname te weinig bruikbaar materiaal oplevert?
- Welke kosten gelden voor afname, transport, verwerking, bewaren en later vrijgeven?
- Wat gebeurt er bij beëindiging van het contract of sluiting van de bank?
- Kan ik dit aanbod met een onafhankelijke behandelaar bespreken voordat ik beslis?
Maak onderscheid tussen de kwaliteit van opslag en het medische nut van toekomstig gebruik. Dat een instelling zorgvuldig bewaart, betekent nog niet dat een toekomstige behandeling vaststaat.[3]
Veelgestelde vragen
Doet navelstrengbloed doneren pijn bij de baby?
Voor de afname wordt niet in de baby geprikt. Het bloed komt uit de navelstreng nadat deze is afgeklemd en doorgeknipt. De zorg rond de bevalling heeft altijd voorrang.[1][4]
Kan ik doneren als ik thuis beval?
Publieke donatie via Sanquin verloopt via aangesloten ziekenhuizen of geboortecentra. Ga daarom niet uit van afname bij een thuisbevalling. Controleer de mogelijkheden vooraf bij Sanquin en je verloskundige.[1]
Hoe lang blijft ingevroren navelstrengbloed bruikbaar?
Sanquin vermeldt in haar informatiefolder een houdbaarheid van 30 jaar, met ruimte voor aanpassing bij nieuwe inzichten. Dat is geen algemene garantie voor ieder opgeslagen monster of iedere bank. Verwerking, opslagcondities en controle van de celkwaliteit vóór gebruik blijven belangrijk.[2][7]
Kan mijn kind later een publieke donatie terugkrijgen?
Een publieke donatie is niet voor je gezin gereserveerd en kan al aan een andere patiënt zijn gegeven. Als je kind later een transplantatie nodig heeft, zoekt het behandelteam de best passende beschikbare celbron.[5]
Is privé bewaren een verzekering tegen ziekte?
Nee. Opslag geeft geen garantie op bruikbaarheid, een passende behandeling of genezing. Bij sommige aandoeningen zijn eigen cellen juist ongeschikt. Een concrete medische vraag in de familie bespreek je met een specialist.[6]
Is iedere verzamelde donatie geschikt voor transplantatie?
Nee. Sanquin beoordeelt onder meer of voldoende geschikte cellen zijn afgenomen. Materiaal dat niet in de transplantatievoorraad komt, kan alleen volgens de gegeven toestemming bijvoorbeeld voor onderzoek worden gebruikt.[2]
Wetenschappelijke verdieping
Voor professionals en gevorderde lezers: celkwaliteit en onderzoeksuitkomsten
Celaantal, levensvatbaarheid en functie zijn verschillende maten
Het totale aantal kernhoudende cellen (TNC) is niet hetzelfde als het aantal bloedstamcellen. CD34 is een celoppervlaktemerker waarmee een belangrijke groep stam- en voorlopercellen wordt geteld. Ook dat getal vertelt niet zelfstandig hoeveel cellen na ontdooien functioneel blijven. Daarom horen identiteit, levensvatbaarheid en groeivermogen bij de kwaliteitsbeoordeling. Een representatief ontdooid monster kan helpen bij de controle vóór vrijgifte.[7]
Een passende eenheid kiezen
Bij de selectie worden HLA-overeenkomst en celdosis samen beoordeeld. Dezelfde eenheid levert bij een zwaardere ontvanger minder cellen per kilogram. Verder tellen onder meer aandoening, leeftijd en voorbereidingsbehandeling mee. ‘Voldoende cellen’ is dus geen universeel oordeel dat losstaat van de patiënt. Zorgvuldige invriezing en opslag beschermen het materiaal, maar vervangen deze klinische selectie niet.[7]
Wat toont de omidubicel-studie aan?
In de gerandomiseerde fase 3-studie van Horwitz en collega’s uit 2021 was de mediane tijd tot neutrofielenherstel 12 dagen met omidubicel tegenover 22 dagen met standaard navelstrengbloed. Neutrofielenherstel is een afgebakende uitkomstmaat voor herstel van een deel van de bloedvorming, niet hetzelfde als genezing of volledige afweeropbouw. Het resultaat mag niet zonder meer worden vertaald naar een hogere overlevingskans, andere aandoeningen of onbewerkt privé opgeslagen materiaal.[10]
Voor het beoordelen van een nieuwe toepassing moeten het exacte celproduct, de patiëntengroep, de vergelijkingsbehandeling, de follow-up en de bijwerkingen afzonderlijk worden bekeken. Een positief resultaat met één bewerkt transplantatieproduct onderbouwt geen algemene belofte van toekomstig orgaanherstel.
Bronnen en werkwijze
Deze uitleg is samengesteld met informatie van Sanquin, medische richtlijnen, het EBMT-handboek en onderzoek. Buitenlandse bronnen ondersteunen de medische uitleg; zij bepalen niet de Nederlandse donatievoorwaarden. De besproken fase 3-studie gaat over een specifiek bewerkt product, niet over privéopslag in het algemeen.
- Sanquin. Navelstrengbloed doneren: mogelijkheden en aanmelden in Nederland.
- Sanquin. Donatie van navelstrengbloed: informatiefolder voor aanstaande ouders.
- Human Tissue Authority. Umbilical cord blood banking FAQs. Bijgewerkt 27 juni 2024.
- NHS Blood and Transplant. About donation: afname en later afnavelen.
- NHS Blood and Transplant. Public and private cord blood banks.
- ACOG. Committee Opinion No. 771: Umbilical Cord Blood Banking. Obstetrics & Gynecology. 2019;133:e249-e253. doi:10.1097/AOG.0000000000003128.
- Querol S, Rocha V, Ruggeri A. Procurement and Management of Cord Blood Unit for Allogeneic Transplantation. The EBMT Handbook. 8e editie, 2024, hoofdstuk 18.
- FDA. Cord Blood Banking: Information for Consumers. Gebruikt voor celtypen en medische toepassingen, niet als Nederlandse regelgeving.
- Sanquin. Net geboren en dan al levens redden. 16 juli 2024.
- Horwitz ME et al. Omidubicel vs standard myeloablative umbilical cord blood transplantation: results of a phase 3 randomized study. Blood. 2021;138:1429-1440. doi:10.1182/blood.2021011719.
Samenstelling: Stamcel.org. Lees over onze redactionele werkwijze. Er heeft geen afzonderlijke medische toetsing door een arts plaatsgevonden.